«Зона маўчання»: як трыццаць гадоў вынішчалі беларускае вольнае слова

Восьмага верасня ва ўсім свеце адзначаецца Міжнародны дзень салідарнасці з журналістамі. З гэтай нагоды «Вясна»распавядае пра хроніку закручвання гэтай рэпрэсіўнай спіралі за апошнія трыццаць гадоў — ад шляху ад папяровых «белых плямаў» да поўнай крыміналізацыі вольнай думкі і кнігі.

Кракадзілавы слёзы Лукашэнкі ў Вярхоўным Савеце абышліся краіне непад’ёмнай цаной. Фота: газета Свабода

Для падрыхтоўкі гэтага матэрыялу выкарыстаны гістарычныя дакументы і маніторынгі Беларускай асацыяцыі журналістаў (БАЖ), матэрыялы прафесійнага часопіса «Чацвёртая ўлада», а таксама звесткі з выдання «Жоўтая кніга» (1998 г.).

У сучасным праваабарончым вымярэнні свабода слова і прэсы разглядаецца не проста як прывілей для журналістаў, а як першасны і фундаментальны гарант існавання дэмакратычнага і прававога грамадства. Паводле Канстытуцыі Беларусі і Закона аб СМІ, манапалізацыя інфармацыйнага поля і цэнзура наўпрост забароненыя. 

Аднак у беларускай рэчаіснасці напісанае на паперы даўно перакрэслена жорсткім дзяржаўным гвалтам. Інфармацыйны ціск, якім сістэматычна карыстаецца рэжым Аляксандра Лукашэнкі, накіраваны не толькі супраць прафесійных рэпарцёраў, але і супраць мільёнаў звычайных грамадзян. Калі дзяржава ператварае інфармацыйную прастору ў стэрыльную зону, яна наўпрост закранае права кожнага чалавека на свабоду меркаванняў. Без доступу да альтэрнатыўных, аб’ектыўных і рознабаковых звестак грамадства губляе здольнасць аналізаваць падзеі, адрозніваць праўду ад прапаганды і самастойна прымаць рашэнні.

Свабодная прэса працуе як люстэрка грамадства, і калі ўлады спрабуюць разбіць гэтае люстэрка, яны пазбаўляюць грамадзян голасу і выбару, ператвараючы цэлую краіну ў штучна створаную «зону безмолвия». 

Снежань 1994 года і першыя нажніцы: нараджэнне эпохі «Белых плямаў»

Вайна супраць вольнага слова распачалася амаль адразу пасля першых і адзіных адносна дэмакратычных прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі ў 1994 годзе. Новаяўлены кіраўнік краіны, які прыйшоў да ўлады на папулісцкай хвалі «змагацца з карупцыяй», вельмі хутка выявіў сваё сапраўднае стаўленне да чацвёртай улады. 

Ключавой падзеяй, што запусціла механізм прамой цэнзуры, стаў знакаміты даклад дэпутата Вярхоўнага Савета Сяргея Антончыка. 20 снежня 1994 года ён зачытаў у парламенце альтэрнатыўны антыкарупцыйны даклад, над якім працавала група з 231 чалавека. Факты карупцыі ў бліжэйшым атачэнні прэзідэнта выклікалі ў Лукашэнкі сапраўдную істэрыку і нават слёзы ў зале Вярхоўнага Савета, а каманда прэзідэнта апынулася ў поўнай разгубленасці, не здолеўшы абвергнуць ніводнай лічбы.

Адміністрацыя прэзідэнта неадкладна забараніла рэспубліканскім газетам друкаваць гэты дакумент. У адказ на гэта вядучыя выданні краіны — «Советская Белоруссия», «Звязда», «Республика» і «Народная газета» — прынялі беспрэцэдэнтнае ў незалежнай Беларусі рашэнне: выйшлі ў свет з вялікімі пустымі прасторамі, якія ўвайшлі ў гісторыю як «белыя плямы». Гэта быў першы сур’ёзны сутык вольнай прэсы з дыктатурай, якая толькі пачынала расправіць плечы. Наклады тых нешматлікіх выданняў, якія паспелі надрукаваць даклад Антончыка цалкам, былі канфіскаваныя непасрэдна ў друкарні.

На гэтым месцы мусіў быць антыкарупцыйны даклад Сяргея Антончыка

Услед за белымі плямамі пачаўся першы персанальны пераслед кіраўнікоў медыя. У траўні 1995 года Аляксандр Лукашэнка ў аднабаковым парадку, парушаючы ўсе працэдуры, зняў з пасады галоўнага рэдактара парламенцкай «Народнай газеты» Іосіфа Сярэдзіча. Вярхоўны Савет 13-га склікання і грамадства тады не змаглі адстаяць свайго рэдактара, і гэта стала сігналам для рэжыму: грамадства гатовае трываць пляўкі ў твар.

Дзяржаўныя метады кантролю над словам замацоўваліся афіцыйна. Менавіта тады выкрышталізавалася пазіцыя ўлады: журналісты дзяржаўных СМІ абавязаныя працаваць выключна на карысць рэжыму і «не ўдзельнічаць у гульнях вялікай палітыкі». Наступ на прэсу стаў сістэмным.

Іосіф Сярэдзіч

Сведчанне эпохі з «Жоўтай кнігі» Беларускага ПЭН-цэнтра (1998 г.): 

«У студзені 1995 г. быў прыняты закон “Аб друку і іншых сродках масавай інфармацыі”. Аднак ужо ўвосень пачаўся наступ уладаў на парасткі незалежнасці мас-медыа, развіццю якіх спрыяла прыняцце названага закона. Скарыстаўшыся дзяржаўнаю манаполіяй на паліграфічную базу ў рэспубліцы, Адміністрацыя абавязала друкарні заключаць дамовы з недзяржаўнымі выданнямі толькі з яе дазволу. У выніку цэламу шэрагу газетаў было адмоўлена ў выдзяленні паліграфічных магутнасцяў. Яны вымушаныя друкавацца за мяжой».

Канец 1990‑х і 2000‑я гады: эканамічны ціск, пагром радыёэфіру і першыя арышты

Калі кропкавая цэнзура не змагла цалкам затыкнуць рот вольным СМІ, рэжым перайшоў да сістэмнага душэння інфраструктуры. Першай ахвярай стаў вольны FM-эфір. У Мінску з 1995 года працавала прарыўное, цалкам беларускамоўнае «Радыё 101,2», у каманду якога ўвайшлі выбітныя журналісты, што сышлі з зачыненай дзяржаўнай «Беларускай маладзёжнай». 

30 жніўня 1996 года, акурат у дзень нараджэння галоўнай рэдактаркі Жанны Літвіной, радыёстанцыя атрымала афіцыйнае ліст-патрабаванне ад Міністэрства сувязі. Пад надуманай тэхнічнай прычынай — нібыта перадатчык стварае перашкоды для прыёмных каналаў ваенна-ўрадавай сувязі «Алтай» — вяшчанне было спынена з 1 верасня. Наступным крокам улады аддалі частату праўладнаму БРСМ, і ніякіх «перашкод» больш не ўзнікала. Калектыў радыё праявіў унікальную салідарнасць: на прапанову ўладаў перайсці ў іншыя рэдакцыі ўсе 18 чалавек адказалі катэгарычнай адмовай, пакінуўшы будынак у адзін дзень.

Супрацоўнікі радыё 101.2 FM. Фота з асабістага архіва Лявона Вольскага

Далей чарга дайшла да друкаваных выданняў. У лістападзе 1997 года Найвышэйшы гаспадарчы суд Беларусі прыняў рашэнне аб закрыцці найбуйнейшай незалежнай газеты «Свабода». Падставай сталі два папярэджанні ад Дзяржкамдруку за калажы і артыкулы, дзе праводзіліся гістарычныя паралелі паміж падзеямі 1937 года і сучаснасцю. Для расправы спатрэбілася ўсяго 15 хвілін: суд адмовіўся разглядаць абгрунтаванасць папярэджанняў, а сам працэс праходзіў нават без вядзення пратакола.

Адначасова ўлады пачалі фізічны пераслед і эканамічны тэрор. У ліпені 2000 года бясследна знік 27-гадовы аператар тэлеканала ОРТ Дзмітрый Завадскі. Пачаліся брутальныя напады і выкраданні: у 1997 годзе невядомыя вывезлі ў лес і запалохвалі журналіста газеты «Имя» Алега Бябеніна, а вядомага рэжысёра-дакументаліста Юрыя Хашчавацкага, аўтара фільма «Звычайны прэзідэнт», збілі ў яго ўласнай майстэрні. У 2001–2002 гадах па крымінальных артыкулах за «паклёп на прэзідэнта» былі асуджаны журналісты Мікола Маркевіч, Павал Мажэйка і Віктар Івашкевіч.

Люты 1999 г. Сябры аргкамітэта «Хартыі-97» (злева направа) Зміцер Бандарэнка, Андрэй Саннікаў і Алег Бябенін. Фота Ю. Дзядзінкіна з архіваў часопіса «Абажур»

Для тых выданняў, якія яшчэ трымаліся, дзяржаўныя манапалісты «Белпошта» і «Белсаюздрук» у канцы 2005 года заблакавалі распаўсюд, выкінуўшы 15 незалежных газет з каталогаў падпіскі і кіёскаў. Друкавацца даводзілася ў суседняй Расіі (Смаленску), а на мяжы ўводзіўся прамы памежны «паліткантроль» з канфіскацыяй накладаў.

З аналітычнага артыкула бюлетэня БАЖ «Чацвёртая ўлада» (снежань 1997 г.):

«Сённяшняя рэальнасць такая, што тыя, хто пры ўладзе, жадаюць не проста значна абмежаваць канстытуцыйныя грамадзянскія правы на свабоду меркаванняў, веравызнання і распаўсюджвання інфармацыі — карацей кажучы, усё, што мы называем свабодай слова, якая з’яўляецца святой і недатыкальнай ва ўсіх цывілізаваных краінах. Цяпер можна сказаць, што існуе відавочная, адчувальная і паталагічна ўстойлівая імкненне ператварыць Беларусь у зону маўчання».

2010‑я гады: рэгулятыўны замок на Інтэрнэт і «Справа БЕЛТА»

У 2010‑я гады, калі стала зразумела, што інтэрнэт паступова выціскае папяровую прэсу, дзяржава распрацавала комплексныя адміністрацыйна-прававыя механізмы душэння і лічбавай прасторы. Ключавымі падзеямі сталі змены ў Закон аб СМІ, прынятыя ў 2014 і 2018 гадах. Гэтыя папраўкі афіцыйна надалі Міністэрству інфармацыі права блакаваць любыя вэб-сайты ў пазасудовым парадку, без неабходнасці звяртацца ў суд ці камусьці нешта даказваць.

Масавым інструментам пераследу ў гэты перыяд стала паляванне на журналістаў-фрылансераў. Супрацоўнікаў СМІ, якія працавалі з замежнымі рэсурсамі (у прыватнасці, з тэлеканалам «Белсат») без афіцыйнай акрэдытацыі МЗС Беларусі, пачалі сістэматычна караць велізарнымі штрафамі паводле адміністрацыйных артыкулаў. Акрэдытацыя ператварылася з тэхнічнай працэдуры ў сапраўдны сродак фільтрацыі «чэсных» і «нячэсных» журналістаў.

Апагеем гэтага этапу стала знакамітая «Справа БЕЛТА» у жніўні 2018 года. Супрацоўнікі Следчага камітэта зладзілі брутальныя ператрусы ў офісах найбуйнейшага незалежнага партала TUT.BY і інфармацыйнага агенцтва БелаПАН. Журналістаў і рэдактараў масава затрымлівалі па абвінавачанні ў «несанкцыянаваным доступе да камп’ютарнай інфармацыі» дзяржаўнага агенцтва БЕЛТА. Сутнасць прэтэнзій палягала ў тым, што рэдактары нібыта карысталіся чужымі паролямі для чытання платнай стужкі навін. Насамрэч гэта была спланаваная акцыя запалохвання і фінансавага ціску на лідараў медыярынку, а галоўны рэдактар TUT.BY Марына Золатава стала адзінай, каго давялі да судовага працэсу як абвінавачаную. 

Ператрус у офісе TUT.by. Мінск, 2021 год

У гэты ж час сілавікі пачалі шырока практыкаваць ціск на асобных медыяменеджараў. Заснавальнік БелаПАН Алесь Ліпай у жніўні 2018 года падвергся крымінальнаму пераследу нібыта за ўхіленне ад выплаты падаткаў, і ягонае хворае сэрца не вытрымала — ён памёр ва ўзросце 52 гадоў перад самым пачаткам судовых разбіральніцтваў.

Інтэрв’ю з Жаннай Літвіной на сайце БАЖ, 2012 год:

«Да выданняў прызвычаіліся, цяпер ідзе паляванне на людзей, здольных шукаць і падаваць інфармацыю. Прыклад Сурапіна – проста дзікунскі! Сам факт, што за публікацыю здымкаў яго кінулі ў ізалятар, – беспрэцэдэнтны. Вайна з карцінкай! Гэта як міліцыянты на мітынгах кажуць па рацыях: “Не дайце ім зрабіць карцінку”».

Пасля 2020 года: Таталітарны разгром, «экстрэмізм» і крыміналізацыя прафесіі

Падзеі 2020 года канчаткова змылі рэшткі прававых дэкарацый. Рэжым Лукашэнкі перайшоў да таталітарных метадаў зачысткі інфармацыйнага поля. Былі разгромленыя і фізічна знішчаныя найбуйнейшыя медыяплатформы Беларусі: партал TUT.BY, газета «Наша Ніва», агенцтва БелаПАН, а таксама рэгіянальныя выданні, якія адмовіліся капітуляваць. Офісы СМІ падвергліся рэйдам з канфіскацыяй усёй маёмасці, а іх сайты былі заблакаваныя.

Прафесійная журналістыка ў Беларусі аказалася цалкам крыміналізаванай. Беларусь ператварылася ў адну з самых небяспечных краін свету для працы медыя, дзе за кратамі па надуманых крымінальных абвінавачаннях апынуліся дзясяткі журналістаў — толькі за тое, што прафесійна выконвалі сваю працу.

Пачынаючы з канца 2023 года і на працягу 2024–2026 гадоў беларускія ўлады перайшлі да новай тактыкі ціску — адабрання ў незалежных медыя лакальных інтэрнэт-даменаў (.by), што выклікала страту значнай часткі ўнутранай аўдыторыі. Сеткавыя выданні і старонкі ў сацыяльных сетках улады пачалі масава прызнаваць «экстрэмісцкімі фармаваннямі», блакуючы доступ да іх на тэрыторыі краіны. Паводле дадзеных БАЖ, Мінінфарм унёс у рэспубліканскі спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў» больш за 6500 уліковых запісаў, агулам заблакаваўшы каля 15 тысяч інтэрнэт-рэсурсаў «дэструктыўнай накіраванасці». Легальны сегмент незалежнай грамадска-палітычнай прэсы ўнутры краіны быў цалкам ліквідаваны, а рэдакцыі вымушана працуюць у эміграцыі, фінансуючыся за кошт знешніх субсідый.

З высноваў праваабарончай справаздачы арганізацыі «Рэпарцёры без межаў» (2024–2025 гг.): 

«Каб прымусіць замаўчаць незалежных журналістаў, улады звярнуліся да фінансаванага дзяржавай тэрарызму, уключаючы цэнзуру, гвалт, масавыя арышты і скаардынаваныя рэйды па дамах і офісах СМІ, а таксама роспуск Асацыяцыі беларускіх журналістаў (БАЖ). Беларускія ўлады змянілі законы, каб надаць юрыдычную афарбоўку нападкам на свабоду прэсы. Сістэма правасуддзя, якая знаходзіцца пад поўным кантролем урада, пачала прыраўноўваць незалежную журналістыку да «экстрэмізму»».

Праз трыццаць гадоў вайны рэжыму супраць слова вольная беларуская журналістыка выжыла, хаця і была вымушаная цалкам з’ехаць у выгнанне і перайсці на новыя лічбавыя платформы. Спыніць праўду не ўдалося нават таталітарным ломам.