Фонд Justice for Journalists сумесна з БАЖ прадставіў даклад «Напады на прадстаўнікоў медыя ў Беларусі ў 2025 годзе»

Напады праз судовыя і/ці эканамічныя механізмы застаюцца галоўным спосабам ціску на журналістаў — яны складаюць 95% усіх зафіксаваных інцыдэнтаў.

Акцыя салідарнасці з палітзняволенымі журналістамі. Лукішская турма, Вільня, 3 траўня 2024 года. Фота: БАЖ

У 2025 годзе было выяўлена і прааналізавана 478 выпадкаў нападаў/пагроз у дачыненні да працаўнікоў медыя, а таксама рэдакцый традыцыйных і анлайн-медыя ў Беларусі і беларускіх журналістаў у выгнанні, гаворыцца ў дакладзе.

Атакі на супрацоўнікаў медыя, 2017–2025

Асноўныя высновы

Напады праз судовыя і/ці эканамічныя механізмы застаюцца галоўным спосабам ціску — яны складаюць 95% усіх зафіксаваных інцыдэнтаў.

Ініцыятары атак на медыя

Паводле звестак БАЖ, на сёння ў месцах пазбаўлення волі ў Беларусі застаюцца 28 медыяработнікаў.

Ціск таксама скіраваны на журналістаў, якія былі вымушаныя пакінуць краіну. Беларускія ўлады выкарыстоўваюць так званыя «спецыяльныя вытворчасці» як інструмент рэпрэсій.

У 2025 годзе ўзмацнілася практыка завочнага крымінальнага пераследу працаўнікоў медыя, якія знаходзяцца за мяжой.

Міністэрства інфармацыі працягвае пашыраць Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў, а таксама Спіс грамадзян Рэспублікі Беларусь, замежных грамадзян і асоб без грамадзянства, датычных да экстрэмісцкай дзейнасці.

Палітычная сітуацыя і беларускія медыя

Сітуацыя са свабодай выказвання меркаванняў і незалежнымі медыя ў Беларусі застаецца адной з найгоршых у свеце. У Індэксе свабоды прэсы за 2025 год Беларусь займае 166 месца з 179 краін.

Паводле Камітэта па абароне журналістаў (CPJ), Беларусь займае пятае месца ў свеце па колькасці журналістаў за кратамі і другое — у Еўропе і Цэнтральнай Азіі.

Згодна з дакладам «Рэпарцёраў без межаў», на 1 снежня 2025 года Беларусь займала чацвёртае месца ў свеце па колькасці зняволеных журналістаў.

У чэрвені, верасні і снежні 2025 года беларускія ўлады ў рамках дамоўленасцяў з урадам ЗША вызвалілі 189 палітычных зняволеных. Пры гэтым на пачатак 2026 года больш за 1130 чалавек, прызнаных палітычнымі зняволенымі, працягваюць утрымлівацца ў месцах пазбаўлення волі ў Беларусі.

21 чэрвеня сярод 14 вызваленых і адразу высланых у Літву быў былы журналіст «Радыё Свабода» Ігар Карней.

11 верасня былі вызвалены 52 палітычныя зняволеныя, у тым ліку 12 медыяработнікаў і блогераў:

• Ірына Слаўнікава
• Мікола Дзядок
• Павел Мажэйка
• Аляксандр Манцэвіч
• Ларыса Шчыракова
• Яўген Меркіс
• Алена Цімашчук
• Вячаслаў Лазараў
• Павел Падабед
• Ігар Лосік
• Дзмітрый Казлоў
• Павел Вінаградаў

Варта адзначыць, што большасць былых зняволеных была пазбаўлена дакументаў, якія пацвярджаюць асобу, усім ім было адмоўлена ў праве самастойна выбраць краіну пражывання.

Такім чынам, як і ў чэрвені, так званае «вызваленне» фактычна мела характар дэпартацыі — выдварэння з тэрыторыі Рэспублікі Беларусь.

13 снежня былі вызваленыя і дэпартаваныя яшчэ 123 палітычныя зняволеныя.

Сярод вызваленых былая галоўная рэдактарка найбуйнейшага ў мінулым анлайн-партала TUT.BY Марына Золатава, якая правяла ў зняволенні чатыры з паловай гады; сябры БАЖ Алесь Бяляцкі, лаўрэат Нобелеўскай прэміі міру, і Аляксандр Фядута.

Пры гэтым дырэктарка TUT.BY Людміла Чэкіна, асуджаная на 12 гадоў пазбаўлення волі, застаецца за кратамі.

Як адзначыў старшыня Беларускай асацыяцыі журналістаў Андрэй Бастунец, вызваленыя былі «фактычна дэпартаваныя з краіны разам з іншымі палітвязнямі без ясных прававых падстаў і без якіх-небудзь дакументаў або тлумачэнняў». Такім чынам, прымусовае выгнанне стала яшчэ адным спосабам выціскання незалежнай журналістыкі з краіны.

Рэпрэсіі супраць медыяпрафесіяналаў працягваюцца. У лютым і сакавіку прайшло некалькі судовых працэсаў над супрацоўнікамі медыя.

Улады Беларусі ўзмацнілі пераслед журналістаў. Новыя прысуды. БАЖ заклікае міжнародную супольнасць да максімальнай увагі

Ціск таксама аказваецца на журналістаў, якія былі вымушаныя пакінуць Беларусь. Беларускія ўлады выкарыстоўваюць «спецыяльныя вытворчасці» — форму завочнага крымінальнага пераследу журналістаў, актывістаў і палітыкаў у выгнанні, якая можа прадугледжваць канфіскацыю іх маёмасці.

Юрыдычныя/эканамічныя атакі

Паводле БАЖ, з 2020 года вядома прыкладна пра 100 выпадкаў завочнага крымінальнага пераследу беларускіх незалежных журналістаў.

Пры гэтым у дамах іх сваякоў праводзяцца ператрусы, ім накіроўваюцца позвы ў міліцыю, ужываюцца пагрозы і запалохванне.

Для перашкоды працы незалежных медыя ўлады працягваюць актыўна выкарыстоўваць антыэкстрэмісцкае заканадаўства — большасць незалежных медыя і медыяарганізацый прызнаныя «экстрэмісцкімі фармаваннямі».

Акрамя таго, інфармацыйная прадукцыя медыя, арганізацый і асобаў прызнаецца «экстрэмісцкімі матэрыяламі». Падпіска на такія рэсурсы прыраўноўваецца да падтрымкі экстрэмісцкіх фарміраванняў і можа пацягнуць крымінальную адказнасць.

Фізічныя атакі на прадстаўнікоў медыя

Ключавыя тэндэнцыі 2025 года

У 2025‑м пачаўся працэс вызвалення журналістаў-палітвязняў, але без права выбару краіны пражывання — з прымусовай высылкай з Беларусі. Пры гэтым працягваўся крымінальны пераслед журналістаў і грамадзян за выказванне сваіх меркаванняў.

Праваабаронцы зафіксавалі ўзмацненне практыкі завочнага крымінальнага пераследу журналістаў, якія знаходзяцца за мяжой.

Беларускія ўлады працягваюць актыўна выкарыстоўваць антыэкстрэмісцкае заканадаўства для падаўлення свабоды слова.

У Беларусі адчувальна ўзмацняецца атмасфера страху. Гэта бачна нават па тым, што сваякі зняволеных журналістаў баяцца перадаваць інфармацыю медыя.

Нефізічныя/кібер-атакі

Сярод ключавых тэндэнцый таксама адзначаецца пашырэнне дзяржпрапаганды, выкарыстанне так званых «пакаяльных відэа», узмацненне кібератак, а таксама кампаній дэзінфармацыі і фальшывых акаўнтаў для дыскрэдытацыі апанентаў улады.