«Страх праз межы». Эксперты ААН выказаліся аб транснацыянальных рэпрэсіях

Эксперты ААН па правах чалавека прынялі сумесную заяву па пытанні транснацыянальных рэпрэсій. Сярод экспертаў ААН — чальцы дамоўных органаў, а таксама мандатарыі спецыяльных працэдур, уключна з Спецыяльным дакладчыкам па становішчы ў галіне правоў чалавека ў Беларусі Нілсам Муйжніексам. 

Фота ААН/Э. Окіч. Заля Савета ААН па правам чалавека

 У сумеснай заяве даецца вызначэнне транснацыянальным рэпрэсіям, апісваецца іх механізм, а таксама ўплыў на ажыццяўленне правоў чалавека. Акрамя таго, эксперты даюць рэкамендацыі дзяржавам ды іншым зацікаўленым суб’ектам.

Прэамбула

«Усе правы чалавека з’яўляюцца ўніверсальнымі, непадзельнымі, узаемазалежнымі і ўзаемазлучанымі. Яны распаўсюджваюцца на кожнага чалавека, усюды, і не сканчаюцца на межах дзяржаў», — адзначаюць эксперты ААН у прэамбуле сваёй сумеснай заявы.

Праваабарончыя механізмы ААН усё часцей звяртаюць увагу на мадэлі транснацыянальных рэпрэсій. У сваёй заяве эксперты ААН адзначаюць розныя даклады, рэкамендацыі і судовую практыку, распрацаваныя дамоўнымі органамі, спецыяльнымі працэдурамі, Упраўленнем Вярхоўнага Камісара па правах чалавека, Радай па правах чалавека і яе следчымі механізмамі, ды іншымі падраздзяленнямі ААН.

Што такое транснацыянальныя рэпрэсіі?

Транснацыянальныя рэпрэсіі — гэта захады, што прымаюцца дзяржавамі як на іх тэрыторыі, так і за яе межамі. Мэта такіх захадаў: прымусіць замаўчаць, стрымліваць, караць, прымушаць, кантраляваць або прычыняць шкоду любым іншым спосабам. Яны могуць быць накіраваныя на асобных людзей, групы ды супольнасці за мяжой.

Падставы для гэтага — рэальныя або меркаваныя перакананні або меркаванні, ідэнтычнасці або дзеянні, уключна з іншадумствам і ажыццяўленнем правоў чалавека, дэмакратыі, вяршэнства права, а таксама іх абарону.

Кім могуць ажыццяўляцца транснацыянальныя рэпрэсіі?

Транснацыянальныя рэпрэсіі могуць ажыццяўляцца непасрэдна дзяржаўнымі органамі і дзяржаўнымі службовымі асобамі або недзяржаўнымі суб’ектамі, якія дзейнічаюць паводле іх указання або пад іх кіраўніцтвам або кантролем.

Дзяржава можа таксама дапамагаць іншай дзяржаве або садзейнічаць у здзяйсненні транснацыянальных рэпрэсій.

Каго закранаюць транснацыянальныя рэпрэсіі?

Такія рэпрэсіі могуць быць накіраваныя наўпрост ці ўскосна супраць асобных людзей, груп і суполак і непамерна закранаюць, у прыватнасці, чальцоў суполак дыяспары, мігрантаў, просьбітаў прытулку, бежанцаў і асоб без грамадзянства, а таксама праваабаронцаў, арганізацый грамадзянскай супольнасці, грамадскіх рухаў, журналістаў, працаўнікоў сродкаў масавай інфармацыі, адвакатаў, дысідэнтаў, студэнтаў, навукоўцаў, мастакоў, прафсаюзных дзеячаў, судовых працаўнікоў, суддзяў, народаў, што ажыццяўляюць сваё права на самавызначэнне, а таксама асобных людзей і груп, якія супрацоўнічаюць з іншымі арганізацыямі.

«Транснацыянальныя рэпрэсіі часта распаўсюджваюцца за межы прамых мэтаў на чальцоў сям’і ды закранаюць іншыя асабістыя адносіны, калег і працадаўцаў, асацыяцыі, сходы і супольнасці, якія таксама становяцца ахвярамі транснацыянальных рэпрэсій», — кажуць эксперты ААН.

Метады і тактыка транснацыянальных рэпрэсій

Эксперты ААН заўважылі шырокі спектр формаў, тактык ды інструментаў транснацыянальных рэпрэсій.

Да іх адносяцца, у прыватнасці, пазасудовыя пакаранні смерцю, усе формы катаванняў або жорсткага абыходжання, фізічныя напады, гвалтоўныя знікненні, пагрозы і дамаганні (уключна з сексуальным і гендарным гвалтам і дамаганнямі), крыміналізацыя, выкраданні, адвольныя затрыманні і адвольныя высылкі (уключна з выдачай, незаконнай або сумарнай дэпартацыяй і прымусовым вяртаннем).

Яны таксама ўключаюць у сябе:

• адвольнае пазбаўленне грамадзянства дэ-юрэ або дэ-факта,
• неправамернае выкарыстанне міжнародных і рэгіянальных праваахоўных і прававых механізмаў супрацоўніцтва (уключна з чырвонымі апавяшчэннямі Інтэрпола, механізмамі барацьбы з тэрарызмам і нацыянальнай бяспекі і працэдуры рэгіянальных ордараў на арышт),
• пераслед і запалохванне чальцоў сям’і.

Эксперты ААН таксама выказалі занепакоенасць усё больш лічбавым характарам транснацыянальных рэпрэсій, сярод якіх:

• выкарыстанне сацыяльных сетак і платформаў абмену паведамленнямі для ўдзелу ў мэтавых кампаніях па стыгматызацыі і паклёпу, анлайн-пераследзе, пагрозах, дэзінфармацыі і паклёпе;
• выкарыстанне шпіёнскіх праграм, шкоднасных праграм, фішынгу або іншых метадаў для атрымання несанкцыянаванага доступу да лічбавых уліковых запісаў, інфармацыі і сувязі, а таксама правядзення незаконнага маніторынгу і назірання.

У ААН занепакоеныя таксама тым фактам, што гэтыя метады ўзмацняюцца і пашыраюцца дзякуючы даступнасці ШІ, уключна з выкарыстаннем інструментаў ШІ для стварэння падробленых відэа і фотаздымкаў. Акрамя таго, занепакоенасць выклікае той факт, што жанчыны і дзяўчаткі непрапарцыйна пакутуюць ад пагроз сексуальнага і гендарнага гвалту, а таксама гендарных формаў лічбавых транснацыянальных рэпрэсій.

Акрамя таго, акты транснацыянальных рэпрэсій накіраваныя і супраць асобных асоб і груп, якія супрацоўнічаюць, якія імкнуцца да супрацоўніцтва або ўспрымаюцца як супрацоўніцтва з ААН.

Уплыў транснацыянальных рэпрэсій на правы чалавека і грамадзянскую прастору

«Ствараючы страх праз межы, транснацыянальныя рэпрэсіі маюць глыбокія наступствы не толькі для тых, хто непасрэдна пераследуецца, іх сем’яў і супольнасцяў, але і для дзеянняў грамадзянскай супольнасці», — адзначаюць эксперты ААН.

Акрамя таго, транснацыянальныя рэпрэсіі аказваюць неспрыяльнае ўздзеянне на фізічны, псіхічны, сацыяльны і эканамічны дабрабыт пацярпелых асоб. Сюды ўключаныя і чальцы сям’і, сваякі ды іншыя асобы, што маюць блізкія стасункі. У некаторых выпадках такія рэпрэсіі прыводзяць да страты сродкаў да існавання і маёмасці, а таксама да самаізаляцыі.

Уздзеянне на дыяспару і супольнасці ў выгнанні з’яўляецца асабліва вострым. Сюды ўключаецца сямейны ціск, юрыдычная нестабільнасць і пастаянная адсутнасць бяспекі. Гэта часта прыводзіць да падрыву даверу ўнутры і паміж суполкамі.

Прыдатныя абавязальніцтвы ў галіне правоў чалавека

Эксперты ААН падкрэсліваюць, што практыка транснацыянальных рэпрэсій можа парушаць правы, якія ажыццяўляюцца індывідуальна або калектыўна.

Гэта ўключае ў сябе права на жыццё, свабоду і асабістую недатыкальнасць, свабоду ад катаванняў, жорсткага абыходжання і гвалтоўных знікненняў, недыскрымінацыю, свабоду выказвання меркаванняў, асацыяцыі, мірных сходаў і перамяшчэння, права прымаць удзел у дзяржаўных справах, права заахвочваць i абараняць правы чалавека, на недатыкальнасць прыватнага жыцця, на рэпутацыю, на грамадзянства, права на эфектыўны сродак прававой абароны і доступ да правасуддзя, ды іншае.

«Дзяржавы абавязаныя ўстрымлівацца ад здзяйснення або дапускання актаў транснацыянальных рэпрэсій, а таксама ад аказання дапамогі або дапамогі іншай дзяржаве або суб’екту ў здзяйсненні актаў транснацыянальных рэпрэсій», — кажуць эксперты ААН.

Іншыя дзяржавы абавязаны абараняць асобных людзей, якія знаходзяцца пад іх юрысдыкцыяй, ад актаў транснацыянальных рэпрэсій, якія здзяйсняюцца замежнымі суб’ектамі. Акрамя таго, дзяржавы таксама абавязаныя забяспечыць, каб любая асоба, чые правы былі парушаныя, мела доступ да эфектыўных сродкаў прававой абароны.

Рэкамендацыі для дзяржаў

Эксперты ААН заклікалі ўсе дзяржавы ўстрымлівацца ад здзяйснення транснацыянальных рэпрэсій (уключна і з дапамогай у актах транснацыянальных рэпрэсій з боку іншых дзяржаў).

Разам з гэтым яны заклікалі ўсе дзяржавы рэагаваць на акты транснацыянальных рэпрэсій у межах іх юрысдыкцыі або тэрыторыі. Сярод такога рэагавання: расследаванне сцвярджэння аб транснацыянальных рэпрэсіях ды ліквідацыю наступстваў такіх актаў.

Сярод іншага, эксперты ААН заклікалі дзяржавы прыняць заканадаўства для ўважлівага папярэджання і абароны асобных людзей і груп ад вядомых або разумна прадказальных рызык транснацыянальных рэпрэсій. Напрыклад, публічна выяўляць, прызнаваць, павышаць дасведчанасць і асуджаць акты транснацыянальных рэпрэсій.

Рэкамендацыі для іншых зацікаўленых бакоў

Эксперты ААН заклікалі іншыя, акрамя дзяржаў, зацікаўленыя бакі актывізаваць намаганні, накіраваныя на прадухіленне і барацьбу з транснацыянальнымі рэпрэсіямі.

Напрыклад, Інтэрполу варта ўмацаваць ўнутраныя і знешнія механізмы для забеспячэння своечасовага разгляду просьбаў, якія тычацца апавяшчэнняў, якімі злоўжываюць дзяржавы для здзяйснення актаў транснацыянальных рэпрэсіяў.

Рэгіянальным паліцэйскім арганізацыям і сеткам варта таксама стварыць або ўмацаваць механізмы для прадухілення і рэагавання на неправамоцныя дзеянні з боку дзяржаў.
Нацыянальныя праваабарончыя ўстановы закліканыя працягваць барацьбу з транснацыянальнымі рэпрэсіямі, у тым ліку шляхам дакументавання мадэляў транснацыянальных рэпрэсій.

У сваю чаргу тэхналагічныя кампаніі нясуць асаблівую адказнасць за ўстрыманне ад удзелу або прыняцця захадаў транснацыянальных рэпрэсій. Бо іх дзейнасць, платформы, прадукты і паслугі патрабуюць належнай абачлівасці ў выкарыстанні. Тэхналагічныя кампаніі таксама павінны ўмацоўваць канфідэнцыяльнасць і абарону даных.

Заключэнне

Транснацыянальныя рэпрэсіі ўяўляюць сабой які выклік міжнароднай сістэме правоў чалавека і прынцыпам Статута ААН, які расце, адзначаюць эксперты:

«Мы пацвярджаем нашу прыхільнасць працягу калектыўнай працы па барацьбе з гэтай практыкай і абароне правоў і свабод усіх пацярпелых».

Працяг

Як адзначылі эксперты ААН, у дзяржавы ёсць абавязальніцтвы па невысылцы. Яны забараняюць вяртанне, высылку, экстрадыцыю або перадачу ў тых выпадках, калі маюцца істотныя падставы меркаваць, што асобны чалавек, група або супольнасць могуць сутыкнуцца з такімі парушэннямі.