Будучыня ўкраінскіх СМІ. Хто будзе фармаваць свабодныя СМІ ва Украіне?

Фінансаванне, барацьба з прапагандай і роля рэгіянальнай журналістыкі таксама абмяркоўваліся на канферэнцыі па аднаўленню Украіны.

Фота: Yunus Erdog­du для Pexels.com

Напрыканцы мінулага тыдня ў Гданьску прайшла міжнародная канферэнцыя, прысвечаная аднаўленню Украіны. У мерапрыемстве ўдзельнічалі прадстаўнікі дзясяткаў краін, міжнародных арганізацый, бізнесу, мясцовых органаў улады і няўрадавага сектара.

Акрамя грошай, інвестыцый і будучых кантрактаў падчас мерапрыемства абмяркоўваліся таксама іншыя, важныя для ўкраінскага грамадства тэмы, у тым ліку дэзінфармацыя, барацьба з расійскай прапагандай і падтрымка ўкраінскіх СМІ.

Большасць украінцаў, нават пажылыя людзі, шукаюць інфармацыі пра тое, што адбываецца ў іх краіне і ва ўсім свеце, у інтэрнэце. На тэлебачанні дамінуе так званы «тэлемарафон», то бок кругласутачная, інфармацыйная праграма, якую сумесна ствараюць буйныя тэлеканалы. Аднак даверу да яе ва ўкраінскім грамадстве мала.

Як прыручыць нейрасеткі ў 2026 годзе: гід па сэрвісах і тэрмінах для журналістаў

Украінцы аддаюць перавагу Telegram-каналам, якія прапануюць розныя інфармацыйныя старонкі, усё ж не заўсёды надзейныя і правераныя, лічыць Ганна Чабарай намесніца кіраўніка Кіеўскага інстытута масавай інфармацыі, які гадамі сочыць за ўкраінскім медыярынкам.

— Украінскія СМІ знаходзяцца на высокім узроўні развіцця. Я маю на ўвазе анлайн-СМІ. Друкаваныя СМІ адыходзяць у мінулае, а вось анлайн-СМІ — наадварот. Такія агульнанацыянальныя СМІ, як «Украінская праўда», «Радыё Свабода» і многія іншыя, праводзяць журналісцкія расследаванні, сочаць за ўрадам і паведамляюць з перадавой. Рэгіянальныя СМІ таксама адыгрываюць важную ролю. У нас іх тысячы, і яны становяцца ўсё лепшымі і лепшымі, таму што яны знаходзяцца бліжэй за ўсё да мясцовых падзей. Яны ведаюць, якія чыноўнікі дрэнныя, а якія добрыя. Калі мы хочам даведацца пра стан спраў у пэўным рэгіёне ці горадзе, мы звяртаемся да мясцовых СМІ, — кажа экспертка.

На карце надзейных крыніц, створанай Інстытутам масавай інфармацыі, пералічана 300 розных СМІ. У цяперашні час найбольшай іх праблемай з’яўляецца фінансаванне, адзначае Ганна Чабарай.

— Сапраўднага рынку СМІ няма. Хтосьці спрабуе зарабіць грошы, выкарыстоўваючы платны доступ да артыкулаў. Аднак гэта адзінкавыя выпадкі. Мы ў цэлым супраць таго, каб плаціць за доступ да кантэнту, таму што гэта сацыяльна важная інфармацыя і павінна быць даступная ўсім. СМІ зарабляюць частку грошай на рэкламе, частку на зборы сродкаў, але людзі ў першую чаргу зборам сродкаў падтрымліваюць вайскоўцаў. Тут СМІ не зʼяўляюцца прыярытэтам. Выйсце — гэта гранты. Як Інстытут, мы размяркоўваем гэтыя гранты для СМІ, як буйных, так і малых. Кожнае еўра прыносіць вынік — СМІ змяняюць жыццё сваіх мясцовых супольнасцей і ўсёй краіны, — лічыць экспертка.

Трансгранічны пераслед: спіс небяспечных краінаў, гучныя затрыманні і парады юрысткі

Раней найбуйнейшым донарам украінскіх СМІ былі Злучаныя Штаты Амерыкі. Цяпер гэта Еўрапейскі Саюз. Сярод іншых у гэтым удзельнічае арганізацыя «Рэпарцёры без межаў». Амаль год таму яна ініцыявала стварэнне Міжнароднага фонду рэканструкцыі ўкраінскіх СМІ. Генеральны сакратар арганізацыі Цібо Брутэн(Thibaut Brut­tin) падкрэслівае, што за гэтыя гады Украіне ўдалося стварыць надзейныя сродкі масавай інфармацыі. Аднак ёсць і тыя, якія кантралююцца алігархамі.

— Алігархі змоўклі, таму што некаторыя з іх мелі або дагэтуль маюць сувязі з Расіяй і звязаны з тамтэйшым рынкам. Фонд рэканструкцыі СМІ, які мы каардынуем, зводзіцца да пытання: як мы можам рэфармаваць гэты сектар? Як мы можам зрабіць большую празрыстасць і абмежаваць выкарыстанне СМІ ў якасці зброі? Зараз самы час абмеркаваць гэта. Украінскі «тэлевізійны марафон» у рэшце рэшт скончыцца. Што прыйдзе яму на змену? Ці будзе гэта проста вяртанне алігархаў, ці надышоў час для больш незалежных СМІ, якія прынясуць карысць палітычнай супольнасці?, — задумоўваецца прадстаўнік арганізацыі «Рэпарцёры без межаў».

Украінскі грамадскі вяшчальнік «Суспільне» — гэта СМІ, якога абʼектыўнасць высока цэніцца ва Украіне.

— «Суспільне» атрымала падтрымку ад Еўрапейскага Саюза і актыўна ўдзельнічае ў дзейнасці Еўрапейскага вяшчальнага саюза (EBU). Нягледзячы на фінансавыя абмежаванні, яно справілася з задачай, і мы павінны ацаніць намаганні цяперашняга кіраўніцтва ў стварэнні кантэнту, які не толькі адпавядае патрэбам украінскага грамадства, але і зʼяўляецца часткай больш шырокай еўрапейскай сістэмы. Я маю на ўвазе, што некаторыя фільмы, прафінансаваныя «Суспільне», цяпер транслююцца на платформе «Аrte» і даступныя па ўсёй Еўропе. У пэўнай ступені гэта інструмент так званай мяккай сілы для Украіны, — кажа эксперт.

Ад адукацыі да дакументавання злачынстваў: як беларуская супольнасць выбудоўвае абарону ад машыны хлусні

Між тым, расіяне працягваюць ажыццяўляць спробы ўплываць на ўкраінскае грамадства. Аднак, як падкрэслівае дырэктар «Інстытута даследавання вайны і міру» (Insti­tute for War and Peace Report­ing) Энтані Бордэн(Antho­ny Bor­den), маскоўская прапаганда не мае простай задачы, хоць Захад таксама мае шмат сваіх уласных праблем.

— Дэмакратыя больш складаная, чым дыктатура, таму збор сродкаў больш складаны. У нас таксама шмат палітычных спрэчак паміж рознымі міжнароднымі партнёрамі. Аднак тое, што я сапраўды цаню ў гэтай канферэнцыі, дык гэта большы аптымізм і, вядома ж, адзінства мэты ў падтрымцы Украіны. Сума грошай, неабходная для незалежнай журналістыкі, сапраўды невялікая ў параўнанні з велізарнымі сумамі, неабходнымі для інфраструктуры і іншых доўгатэрміновых інвестыцый. Можна з упэўненасцю сказаць, што Расія на крок наперадзе, калі гаворка ідзе пра абсалютна састарэлую канцэпцыю дзяржаўнага кіравання, але Масква ўсё яшчэ жывая і яна на крок наперадзе ў цемры Сярэднявечча. Магчыма, яны на крок наперадзе ў інфармацыйнай вайне. Аднак я магу шчыра сказаць, бо я быў там, на перадавой: калі вы страляеце ў кагосьці, ён наўрад ці паверыць таму, што вы кажаце. Таму яны таксама паставілі перад сабой складаную задачу, — кажа Бордэн.

Расійскага прапаганда спрабуе пераканаць украінцаў, што яны прайграюць вайну і што іх бліжэйшыя хаўруснікі іх пакінуць. У сваю чаргу, антыпольскія настроі ва Украіне і антыўкраінскія настроі ў Польшчы толькі падсілкоўваюць гэтыя боязі.